Ek ve başlık neden bu kadar kritik?
XLPE kablonun fabrikada üretilen yalıtımı homojen ve kusursuzdur. Ek ve başlıkta ise bu yalıtım sahada kesilir, soyulur ve yeniden inşa edilir. Ekran tabakasının kesildiği noktada elektrik alanı yoğunlaşır; gerilim kademeleme (stress control) malzemesi bu alanı yumuşatır. Bir milimetrelik ölçü hatası, bıçak izi, nem veya toz partikülü kısmi deşarja ve aylar sonra delinmeye yol açar.
Saha istatistikleri, OG yer altı şebekelerinde arızaların önemli bölümünün ek ve başlıklarda çıktığını gösterir. Bu nedenle ek sayısını azaltmak, sertifikalı montaj ve devreye alma öncesi kısmi deşarj ölçümü en etkili üç önlemdir.
Ek ve başlık tipleri
| Tip | Prensip | Artı | Eksi |
|---|---|---|---|
| Soğuk büzüşmeli | Ön gerilmiş silikon/EPDM gövde, spiral çekilince büzülür | Alevsiz, hızlı, tutarlı | Kablo çapına göre stok gerekir |
| Isı büzüşmeli | Polyolefin tüpler ısıyla büzülür | Geniş çap aralığı, ekonomik | Alev/ısı kontrolü, işçiliğe bağımlı |
| Ön kalıplı (slip-on) | Fabrikada kalıplanmış gövde kablo üzerine itilir | Yüksek kalite, YG’de standart | Kablo ölçüsü hassas, maliyet |
| Ayrılabilir konnektör (T-tipi) | Ekranlı, dokunmaya güvenli fişli başlık | Kompakt hücre ve trafolarda standart, sökülebilir | Yalnızca uyumlu buşinglerde |
Montaj adımları (36 kV tek damarlı ek)
- Kablo uçlarının düzeltilmesi ve üretici ölçü tablosuna göre işaretleme
- Dış kılıf, ekran telleri, yarı iletken bant/tabaka ve yalıtımın kademeli soyulması
- Yarı iletken tabakanın yalıtım üzerinde iz bırakmadan sıyrılması ve yalıtım yüzeyinin pürüzsüzleştirilmesi
- İletken bağlantısının (pres manşon) uygun kalıpla preslenmesi, çapak temizliği
- Yüzey temizliği (üretici solventi), silikon yağ ve ek gövdesinin konumlandırılması
- Gövdenin büzülmesi / itilmesi; ekran sürekliliğinin bakır örgü ve tellerle sağlanması
- Dış kılıf ve mekanik koruma; ek kutusu veya kum yatak içinde sabitleme
- Etiketleme, koordinat ve fotoğrafla montaj raporu
- Ortam: kuru, tozsuz, en az 5 °C; yağmurda çadır zorunlu
- Aletler: üretici soyma takımı, kalibre pres, temiz eldiven; genel bıçak kullanılmaz
- Her ek, montörün adı ve tarihle kayda alınır (izlenebilirlik)
Ekran topraklaması ve ek noktaları
Ek noktasında kablo ekranı (bakır teller) iki taraftan birleştirilir ve süreklilik sağlanır. Uzun tek damarlı hatlarda ekran topraklama şekli — iki uç, tek uç veya çapraz bağlama — kapasiteyi ve kılıf gerilimini belirler; OG’de yaygın uygulama iki uçtan topraklamadır. Ekran kesitinin kısa devre akımını taşıyabilecek boyutta olduğu kontrol edilir.
En sık yapılan hatalar
- Yarı iletken tabakayı sıyırırken yalıtımda bıçak izi bırakmak
- Ekran kesim ölçüsünü üretici tablosuna göre değil “göz kararı” yapmak
- Yüzey temizliğini atlamak; toz veya nem kalıntısı
- Yanlış çap aralığında ek gövdesi kullanmak
- Pres manşonu uygun olmayan kalıpla sıkmak (sıcak nokta)
- Isı büzüşmede aşırı ısıtma veya eksik büzülme
- Montaj sonrası kısmi deşarj ölçümü yapmadan enerjilendirmek
Kalite kontrol: kısmi deşarj ve VLF
Ek ve başlık kalitesini doğrulamanın en güvenilir yolu VLF gerilim altında kısmi deşarj (PD) ölçümüdür. PD ölçümü, işçilik kusurlarını enerjilendirme öncesinde pikocoulomb düzeyinde yakalar ve arızanın hangi ek noktasında olduğunu konumlandırır. Yalnızca yalıtım direnci ölçmek bu kusurları göstermez.
Tema Elektrik Sistemleri, OG ek ve başlık montajını üretici sertifikalı ekiplerle yapar ve her montajı VLF + kısmi deşarj ölçümüyle raporlar; başka firmaların yaptığı eklerde bağımsız PD kontrolü de sunar.