OG kablolama nedir, hangi gerilim seviyelerini kapsar?
Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği gerilim seviyelerini ikiye ayırır: 1000 V ve altı alçak gerilim (AG), 1000 V üzeri yüksek gerilim (YG). Sektörde ise dağıtım seviyesini iletim seviyesinden ayırmak için 1–36 kV aralığına “orta gerilim (OG)” denir. Bu ayrım kablo, hücre ve trafo seçiminde belirleyicidir.
Türkiye dağıtım şebekesinde en yaygın OG seviyeleri 6,3 kV, 10,5 kV, 15,8 kV ve 34,5 kV’tur. Yeni tesislerin büyük çoğunluğu, özellikle organize sanayi bölgeleri, 34,5 kV seviyesinden bağlanır; ekipmanlar bu seviyede 36 kV en yüksek işletme gerilimine (Um) göre seçilir.
OG kablolama yalnızca kablo döşemek değildir. İş; bağlantı görüşü ve proje onayı, güzergâh etüdü, kazı veya boru altyapısı, kablo çekimi, ek (joint) ve başlık (termination) montajı, ekran topraklaması, test ve kabul aşamalarının tamamını kapsar. Sahada yapılan hataların büyük bölümü ek-başlık işçiliğinden ve döşeme sırasında kılıf hasarından kaynaklanır.
OG kablo tipleri ve seçim kriterleri
Modern OG kablolar XLPE (çapraz bağlı polietilen) yalıtımlıdır; 90 °C sürekli, 250 °C kısa devre sıcaklığına dayanır. Eski yağlı kâğıt yalıtımlı kablolar yalnızca mevcut şebekelerin uzatılmasında karşımıza çıkar.
Kablo tip kodu iletken malzemesini, yalıtımı, ekranı ve dış kılıfı tanımlar. Seçim; taşınacak akım, kısa devre akımı ve süresi, döşeme koşulları (toprak ısıl direnci, derinlik, yan yana kablo sayısı), güzergâh uzunluğu ve gerilim düşümüne göre IEC 60287 hesaplarıyla yapılır.
| Tip kodu | İletken | Kılıf / özellik | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| N2XSY | Bakır | PVC dış kılıf | Bina içi, kanal içi, kısa mesafeler |
| N2XS2Y | Bakır | PE dış kılıf | Direkt gömme, dış ortam |
| NA2XS(F)2Y | Alüminyum | Boyuna su geçirmez, PE kılıf | Uzun yer altı hatlar, OSB ve GES toplama hatları |
| N2XSEY | Bakır, 3 damarlı | PVC kılıf, ortak zırh opsiyonu | Tesis içi trafo besleme, kısa hatlar |
| NA2XSEYRY | Alüminyum, 3 damarlı | Çelik tel zırhlı | Mekanik risk olan güzergâhlar |
- Gerilim sınıfı: 6/10 kV, 8,7/15 kV, 12/20 kV, 18/30 kV ve 20,3/35 kV; 34,5 kV şebeke için 20,3/35 kV sınıfı kullanılır.
- İletken kesiti: 34,5 kV’ta 95, 150, 240, 400 mm² Al veya Cu; büyük tesis girişlerinde paralel devre gerekebilir.
- Bakır iletken daha küçük kesitte aynı akımı taşır; alüminyum uzun hatlarda maliyet avantajı sağlar ancak ek/başlık aksesuarları buna uygun seçilmelidir.
- Boyuna su geçirmez (F) yapı, kılıf hasarında suyun kablo boyunca ilerlemesini engeller; yer altı hatlarda tercih edilir.
Döşeme yöntemleri: direkt gömme, boru içi, kanal ve HDD
Döşeme yöntemi; zemin yapısı, güzergâh üzerindeki diğer altyapılar, yol geçişleri, ileride yenileme ihtiyacı ve akım taşıma kapasitesi hesabına göre belirlenir. Aynı hatta birden fazla yöntem birlikte kullanılabilir.
| Yöntem | Nasıl uygulanır | Ne zaman tercih edilir |
|---|---|---|
| Direkt gömme | 80 cm derinlik, 10 cm kum yatak, koruyucu plaka ve uyarı bandı | Açık arazi, OSB iç yollar, ekonomik çözüm |
| Boru içi döşeme | HDPE (Ø 125–160 mm) veya beton borular, menhol/rögar ile | Yol geçişleri, bina girişleri, ileride yenilenecek hatlar |
| Beton kanal / galeri | Kapaklı beton kanal veya yürünebilir galeri | Tesis içi çoklu devreler, kolay erişim gereken hatlar |
| Yatay yönlü delme (HDD) | Kazısız, yönlendirilebilir sondaj ile boru geçişi | Ana yol, demiryolu, dere ve kaldırım geçişleri |
| Kablo tavası / askı | Galvaniz tava, bina içi kablo şaftı | Trafo merkezi içi, bina içi OG bağlantıları |
- Minimum bükme yarıcapı (tek damarlı XLPE için yaklaşık 15 × kablo dış çapı) çekim sırasında aşılmamalıdır.
- Çekim kuvveti ve sürtünme hesaplanır; uzun güzergâhlarda ara çekim noktaları ve kablo makaraları kullanılır.
- Diğer altyapılarla yatay/dikey mesafe kuralları (su, gaz, telekom) ve şehir içinde AYKOME kazı ruhsatı zorunludur.
- Kablo üzerinde uyarı bandı ve plaka, ileride yapılacak kazılarda hasarı önler.
Ek ve başlık montajı: OG kablolamanın en kritik adımı
Kablo eki (joint) iki kablo ucunu birleştirir; başlık (termination) kabloyu hücre, trafo veya havai hatta bağlar. Her ikisi de yalıtım, ekran ve kılıf sürekliliğini yeniden kurar ve ekran kesim noktasındaki elektrik alanını kademeleyerek kontrol eder. Bu nedenle OG şebeke arızalarının büyük bölümü ek ve başlıklarda çıkar.
Soğuk büzüşmeli (cold shrink), ısı büzüşmeli (heat shrink) ve ön kalıplı (slip-on / ayrılabilir konnektör) aksesuarlar kullanılır. Montaj; üretici talimatına, temiz ve kuru ortam koşullarına ve sertifikalı montaj ekibine bağlıdır. Ekran topraklama şekli (tek uç, iki uç, çapraz bağlama) ise kablonun akım taşıma kapasitesini ve kılıf gerilimini doğrudan etkiler.
Test ve kabul: VLF, kısmi deşarj, kılıf ve yalıtım direnci
XLPE kablolarda DC yüksek gerilim testi yalıtımda yük birikmesine ve zamanla arızaya yol açabildiği için önerilmez. Bunun yerine 0,1 Hz VLF testi uygulanır: kabloya işletme geriliminin yaklaşık 3 katı (3U0) AC gerilim 15–60 dakika uygulanır (IEEE 400.2).
VLF ile eş zamanlı kısmi deşarj (PD) ölçümü, ek ve başlıklardaki işçilik kusurlarını pikocoulomb düzeyinde yakalar. Tanjant delta ölçümü ise yalıtımın genel yaşlanma durumunu sayısallaştırır. Kılıf testi (5–10 kV DC, 1 dakika) döşeme sırasında oluşan mekanik hasarı ortaya çıkarır.
- Görsel kontrol, faz kontrolü ve süreklilik ölçümü
- Yalıtım direnci (5 kV megger) ölçümü
- Dış kılıf DC testi
- VLF dayanım testi (3U0, 0,1 Hz)
- Kısmi deşarj ve tanjant delta ölçümü (ek/başlık doğrulama)
- Ekran topraklama ve topraklama direnci kontrolü
- Test raporu, as-built güzergâh planı ve kabul dosyası
OG kablolama maliyetini belirleyen kalemler
OG kablolama maliyeti metre başına tek bir rakamla ifade edilemez; kablo kesiti ve iletken malzemesi, güzergâh uzunluğu, döşeme yöntemi, yol geçişi sayısı, ek noktası sayısı, izin-ruhsat süreçleri ve yol restorasyonu belirleyicidir. Şehir içi güzergâhlarda kazı ve restorasyon, açık arazide ise kablo bedeli en büyük kalem olur.
| Kalem | Tipik pay | Ne etkiler |
|---|---|---|
| Kablo ve aksesuar (ek, başlık) | %40 – 55 | Kesit, Cu/Al, damar sayısı, üretici |
| Kazı, boru, kum, dolgu, restorasyon | %20 – 35 | Zemin, asfalt/kaldırım, HDD gerekliliği |
| Montaj işçiliği (çekim, ek, başlık) | %10 – 15 | Ek sayısı, erişim koşulları, vardiya |
| Proje, izin, test ve kabul | %5 – 10 | AYKOME, EDAŞ onayı, test kapsamı |
- Ek noktası sayısını azaltmak (uzun kablo makaraları) hem maliyeti hem arıza riskini düşürür.
- Boru içi döşeme ilk yatırımı artırır ancak ileride yenileme ve kapasite artışında kazı maliyetini sıfırlar.
- Şehir içinde gece çalışması ve trafik yönetimi maliyeti önemli ölçüde etkiler.
OG kablolama yüklenicisi seçerken nelere bakılmalı?
Tema Elektrik Sistemleri; İstanbul merkezli, 25 yılı aşkın saha tecrübesiyle 6,3 kV’tan 154 kV’a kadar kablolama işlerini proje onayından kabule kadar anahtar teslim yürütür, VLF ve kısmi deşarj testlerini kendi ekipmanıyla yapar ve her hattı test raporu ve as-built planla teslim eder.
- TEDAŞ yüklenici yetkisi, EMO/SMM belgesi ve ISO 9001 / ISO 45001 sertifikaları
- Ek-başlık montajı için üretici sertifikalı montaj ekibi
- Kendi VLF, kısmi deşarj ve kablo arıza lokasyon ekipmanı; test raporu örnekleri
- OSB, enerji santrali veya kamu ölçeğinde referans projeler
- İSG kayıtları: LOTO prosedürü, çalışma izni sistemi, kaza istatistiği
- All-risk ve üçüncü şahıs sigortası, yazılı işçilik garantisi
- As-built güzergâh planı ve kabul dosyası teslim taahhüdü